فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٦٩ - اقسام غايت بالعرض

١- آنكه آن را بر عوارض جسم اطلاق كنند همچون شكل و خلقت در

نبات و حيوان.

٢- آنكه چ يزى با صورت بالذّات مجاور بوده و بعلاقه مجاورت اطلاق‌

صورت بر آن كنند مثل حركت ساكن در كشتى به تبع حركت كشتى چ ه آنكه‌

حركت بالذّات صورت براى كشتى است و بالعرض صورت جالس محسوب‌

مى‌شود.

٣- آنكه صورت حالّ در احد المقارنين باشد و بواسطه تقارن صورت‌

ديگرى محسوب شود نظير شكل كه صورت بدن است ولى بالعرض صورت انسان‌

شمرده مى‌شود.

غايت بالذّات عبارتست از امرى كه اوّلا و بالذّات فعل بخاطر آن صادر

مى‌شود مانند تناول دوا بجهت حصول صحّت.

غايت بالعرض آن است كه فعل اگرچه حقيقتا و ذاتا بجهت آن صادر نشده‌

ولى ثانيا بر فعل مترتّب مى‌شود مثل غايت غايت و براى آن اصناف و انحائى نقل‌

شده.

اقسام غايت بالعرض‌

١- آنكه امرى از جمله غايات مبدء شوقى باشد لكن بالعرض آن را غايت‌

مبدء عضلى قرار دهند چ نان چ ه مى‌گويند غايت و غرض من از حركت ملاقات با

دوست است.

٢- آنكه امرى مقصود از فعل باشد ولى بجهت مقدّمه حصول غرض ديگر

چ نان چ ه شخصى تجارت كند بجهت تحصيل پ ول مقدّمتا براى جلب لذائذ دنيائى و

اخروى.

٣- آنكه فعل صادر شود براى حصول غايتى ولى به تبع آن امرى ديگر

حاصل شود كه مقصود نبوده چ نان چ ه فرعون حضرت موسى على نبيّنا و آله و

عليه السّلام را از آب گ رفت كه فرزند وى محسوب شود ولى دشمن و قاتل وى شد.

٤- آنكه بجاى غايت مقصود غايت ديگرى واقع شود چ نان چ ه مقصود رامى‌